Ticari Sözleşmelerde Cezai Şart: Tacirler Bakımından Özellikler

Ticari sözleşmelerde taraflar, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi ihtimaline karşı önceden bir bedel kararlaştırabilir. Bu bedele cezai şart denir. Cezai şart, hem borçluyu sözleşmeye uymaya yönlendiren hem de alacaklının zararını ispat yükünü hafifleten bir düzenleme olarak işlev görür.

Cezai şartın türleri

Türk Borçlar Kanunu, cezai şartı farklı biçimlerde düzenlemeye imkân tanır. Uygulamada sık karşılaşılan türler şunlardır:

• Seçimlik cezai şart: Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde alacaklı, ya borcun ifasını ya da cezai şartı isteyebilir.
• İfaya eklenen cezai şart: Borcun belirlenen yer veya zamanda ifa edilmemesi hâlinde alacaklı, asıl borcun ifasıyla birlikte cezayı da isteyebilir.
• Dönme cezası: Borçluya, cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme imkânı veren düzenlemedir.

Hangi türün kararlaştırıldığı, sözleşme metninden açıkça anlaşılmalıdır. Belirsiz ifadeler, uyuşmazlık hâlinde yorum tartışmalarına yol açabilir.

Tacirler bakımından özel kural

Türk Borçlar Kanunu'na göre hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden hakkaniyete uygun ölçüde düşürür. Ancak Türk Ticaret Kanunu m.22, bu kurala tacirler bakımından önemli bir sınırlama getirir. Tacir sıfatını taşıyan borçlu, cezai şartın fahiş olduğu iddiasıyla hâkimden bu bedelin düşürülmesini kural olarak isteyemez.

Bu düzenlemenin arkasında, tacirin ticari işlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranması gerektiği düşüncesi yatmaktadır. Tacir, imzaladığı sözleşmenin sonuçlarını öngörebilecek konumda kabul edilir. Bu nedenle tacirler arasındaki sözleşmelerde cezai şart tutarlarının dikkatle ve gerçekçi biçimde belirlenmesi önem taşır.

Bununla birlikte yargı kararlarında, cezai şartın borçlunun ekonomik varlığını tamamen ortadan kaldıracak ölçüde olduğu istisnai durumlarda ahlaka ve dürüstlük kuralına aykırılık gibi genel ilkelerin uygulanabileceği tartışılmaktadır. Bu değerlendirme her olayın koşullarına göre yapılır.

Sözleşme hazırlarken dikkat edilecek noktalar

Cezai şart düzenlenirken şu konular göz önünde bulundurulabilir:

• Cezai şartın hangi aykırılık hâlinde doğacağının açıkça belirlenmesi,
• Cezai şartın türünün sözleşmede açıkça yazılması,
• Tutarın sabit mi, oransal mı belirleneceğinin netleştirilmesi,
• Gecikme hâlinde günlük veya haftalık ceza öngörülüyorsa bir üst sınır konulup konulmayacağının değerlendirilmesi,
• Cezai şartın yanında ayrıca tazminat istenip istenemeyeceğinin düzenlenmesi,
• Karşılıklılık ilkesinin gözetilip gözetilmediği.

Tacir sıfatının belirlenmesi

Türk Ticaret Kanunu m.22 hükmünün uygulanabilmesi için borçlunun tacir olması gerekir. Ticaret şirketleri tacir sayılır. Gerçek kişiler bakımından ise bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işletip işletmedikleri gibi kanundaki ölçütler değerlendirilir. Esnaf niteliğindeki kişiler ile tacir arasındaki ayrım, cezai şartın indirilip indirilemeyeceği sorusunu doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle sözleşmenin taraflarının sıfatı, sözleşme hazırlanırken de göz önünde bulundurulmalıdır.

Ayrıca cezai şartın bağlı olduğu asıl borcun geçerli olması gerekir. Asıl borç herhangi bir nedenle geçersizse, kural olarak cezai şart da istenemez. Sözleşmenin şekil şartlarına uygun yapılması bu açıdan da önem taşır.

Uygulamadan örnek durumlar

Tedarik sözleşmelerinde gecikilen her gün için belirli bir tutar öngören düzenlemeler sık görülür. Bu tür düzenlemelerde toplam tutarın sözleşme bedelini aşabileceği durumlar önceden düşünülmelidir. Gizlilik sözleşmelerinde ise ihlalin tespiti ve zararın ispatı güç olabileceğinden, cezai şart alacaklı açısından ispat kolaylığı sağlayan bir araç olarak değerlendirilebilir.

Cezai şart ve zarar

Kural olarak alacaklı, cezai şartı isteyebilmek için zarara uğradığını ispat etmek zorunda değildir. Ancak uğranılan zarar cezai şart tutarını aşıyorsa, aşan kısmın istenebilmesi için borçlunun kusurunun ve zararın ispatı gerekir. Bu nedenle cezai şartın, olası zarar kalemleri düşünülerek belirlenmesi yararlı olur.

Uyuşmazlık hâlinde

Cezai şart talebi, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan bir talep olduğundan, ticari bir uyuşmazlıkta dava açılmadan önce Türk Ticaret Kanunu m.5/A uyarınca arabulucuya başvurulması gerekir. Arabuluculuk sürecinde cezai şartın doğup doğmadığı ve tutarı da müzakere konusu olabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Her sözleşmenin ve her ticari ilişkinin koşulları farklıdır; somut sözleşmedeki cezai şartın değerlendirilmesi ayrıca yapılmalıdır.